له سوسوره تر چومسکي: له رغښتوالې تر پسرغښتوالې


  From Structuralism to Post-structuralism

  فرديناند دې سوسورFerdinand de Saussure (۱۸۵۷- ۱۹۱۳ز)  له آره د شلمې پېړۍ له پيل سره د نوې ژبپوهنې اندونو ته د کړن جامه ورواغوسته او له همدې سره ورته د نوې ژبپوهنې پلار وايي. تر ده راروسته د دغې پوهنې بېلابېل ښوو نځي، لکه دپراگ، کوپنهاگن او امريکايي هغه پرلپسې منځته راغلل چې د سو سور له ليدتوگو يې الهام اخېست.

که څه هم سوسور پخپله درغښت structure نومونه(اصطلاح) نه ده کارولې، خو څنگه چې راروسته دده پر پليونۍ منځته را غلي ښوو نځي په ټوليز ډول رغښتو ال structuralist او بهير يې رغښتواله- struc turalism ونومول شو، نو له دې لا مله سوسور د رغښتوالې ژبپوهنې پيلا مگر هم بلل کېږي.

اروپايي،اوپه ځانگړي ډول دبلومفيلد په مخکښۍ امريکايي رغښتوالو رغښتي انددود او کارتوگه دومره ښندې (افراط) ته ورسول چې د ژبې آره او رښتينې مو خه او دنده يې له پامه وغورځوله، مانيز اړخ يې له لويه سره کم ارز ښته وگاڼه او ډېر زور يې پر جوليز اړخ واچاوه. ان دسوسور دوه غبرگې بنسټيزې ټولۍ(مقولې) يې له ياده وکښلې: signifé_signifiant  په نورو ټکو، د ښووند-ښوولي( دال و مدلول) اوبيا نانگېروړه يا نا محسو سه langue بڼه يې خو يومخيزه له پامه وغور ځوله، اونگېروړه کړنيزه  بڼه، ويناparole   يې هم د يو شمېر لنډوتنگو ثبت کړو غونډلو تر کچې راټيټه کړه.

همدا ښنديز(افراطي) امريکايي رغښتواله وه چې د هماغې(شلمې) پېړۍ تر نيما يې راروسته نووم چومسکي Noam Chomsky  يې پر وړاندې راپورته شو او په زېږند-لېږندگرامر Generative-transformaional Grammar سره يې په ژبپو هنه کې يوستر انقلاب راوست. له دې سره يې په دغه پوهنه کې د پسرغښتوالې- post  structuralism بنسټ هم کېښووه، بې له دې چې په دغه نامه يې ونوموي، کټ مټ، لکه سوسور چې  پر ژوند، نه ده  پخپله ځان د رغښتوالې پيلامگر بللی وو او نه بل چا، بلکې دا نور انديالې او پوهيالې سټې دي چې د خپلو شننو او ځيرنو په مټ دغه نومونې (ترمونه) رامنځته کوي.

  که خبره د پرتلې شي،چار ناچار سړی دې منښتې ته هم اړوځي چې ووايي، له سوسوره ، نه يوازې چومسکي تر ډېره الهام اخېستی، بلکې سراسري يو پېړييز دود يې د ارزښت ښکارندويي کوي. ان ډېر اروپايي ژبپوهان تر اوسه پر دې اندو گروهه دي چې د چومسکي ((زېږند- لېږند)) ليد توگه له انگرېزۍ او هغه هم، له امريکايي هغې سره راپيل شوې او نور يې دومره ټوليزوالی نه دی موندلی، لکه څنگه چې.(مکنزي:۱۹۸۰) د تږي د ډاکتري تېزس ((The Grammar of Clitics. Evidence from Pashto and ...)) په کره کتنه کې دې سکالوته گوته نيولې ده.

د دې لپاره چې تر هرڅه له مخه  مو سوسور په ژبپوهنه کې د رغښتوالې د بنسټو ال په توگه لنډ پر لنډه پېژندلی اوسي، د  چيف ووکونداWauconda Chief نومي  امريکايي  يوه ليکنه راژباړو چې د ژبپوهنې زده کړې لپاره اروپاته راغلی او هغه يې د تېر اگست پر شپاړسمه د خپل وېبلاگ له لارې خپره کړې ده:

رغښتواله له آره د فرديناند دې سوسور(۱۸۵۷-۱۹۱۳) له نامه سره غوټه ده. ده د ۱۹۰۷او ۱۹۱۱ کلونو تر منځ د ژنېو په پوهنتون کې د ټوليزې ژبپوهنې په اړه په درو دورو(کورسو) سره د ژونديو ژبو څېړنيز بهير ته له بېخ وبنسټه بدلون ورکړ. د دغو  دروکورسونو يو سېنتېز يې بيا تر مړينې روسته پليونو(شاگردانو)،شارل. بالي (Ch.Bally)  اوالبرت.سيشيهي(A.Sechehaye) پر ۱۹۱۶ کال د((ټوليزې ژبپوهنې بنسټيزې پوښتنې، مسألې)) په نامه خپورکړ. دا يو داسې اثر وو چې د ژبپوهنې په پرمختيا کې يې يو اوړونټکی رامنځته کړ.

دغه اثر داسې يو شمېر نوې نومونې او جاجونه(اصطلاحات او مفاهيم) را وپېژ ندل چې تر لسيزو لسيزو روسته لا په اروپا او امريکاکې د نومهالې ژبپوهنې دترمينالوجۍ او تيوريو يوه نه جلاگېدونکې برخه پاتې شوې ده.  سوسور نه يوازې د ((ژنيو ښوونځي)) بنسټوال وو، بلکې همداراز يې لومړی ځل د ټوليزې ژبپوهنې د اښتنوپوښتنو(مسألو) په تړاو د چال چلند د يوه نوي جاج( برداشت) يو پرلغښتې اډانه (سېستماتيکه طرح) رامنځته کړه. له دې کبله ده ته هممهاله د شلمې پېړۍ په ژبپوهنه کې د رغښتوالې(structuralism) د بنسټوال په سترگه  هم کتل کېږي.

رغښتواله (structuralism) هم پر خپل وار د ورتېرې پېړۍ د ژبپوهنې دککوالې يا ذره گرايۍ()  په غبرگون کې  د ژبني سا ينس  د پرمختيا يو نوی  پېر گڼل شوی دی ( ککواله په دې مانا چې د ژبپوهانو څېړنې دژبې پر رغنده ټوکونو يا متشکله اجزاووراټولې وې او هغه يې جلاجلاارزول، بې له دې چې ديوه پر لغښتي سېستم په سترگه ورته وگوري او خپلمنځي اړيکي يې په پام کې ونيسي - زيار).

 له رغښتوالې سره د ژبني سېستم دننه د ژبپوهنيزويوونونو(واحدونو) پرچار (عمليې) نوی پاملرا ټولی (پر متمرکزه توجه ولاړ) چلند راميدان ته شو، او ژبنی سېستم يې د نښو يو داسې پر لغښتې ټولگه راوپېژندله چې په خپل منځ کې سره رغښتي اړاو تړاو لري.  په دې ترڅ کې ژبه يوه داسې  ټولنيزه ښکارنده(پديده)  وښوول شوه چې له آره يو خبراويز (مخابروي) چار(نقش)  لري. پردې سربېره بيا دا  خبره چې  تر هرڅه له مخه يې د هممهالې ارزونې(څېړنې) پر ارزښت ټينگارکېږي. د ژبې په تړاو سوسوري ليدتو گه لس کليدي ټولۍ(کتېگورۍ) رانغاړي چې په ياده شوي اثر کې وړاندې شوي دي.

له ذهني ژبې تر کاروني ژبې

ژبه د داسې تړوني(قراردادي) غږيزو پيلامونو(سېمبولونو) يوه پرله غښتې ټولگه يا سېستم دی چې د هغو ارزښت د اړوندې ټولنې له خوا ټا کل شوی او د هماغې ټولنې د وگړو ترمنځ د وبله پوهاوي تړاو ټينگوي. .( سوسور۹،۱۳، ۱۴؛ ماريو پای۱۴۱. باطنی د چومسکي له مخې،۱۳۸۰:۱۵).

په دې ليدتوگه کې سوسور او چومسکي يوه خوله دي چې ژبه د يوه تړوني غږيز  سېستم په توگه له آره هماغه نانگېروړه(مجرده) ذهني پرلغښتې ټولگه ده، په همدومره توپير چې سوسور يې  د غږېدا يا وينا(parole)پر وړاندې (langue) بولي او چومسکي يې د مخبنايي يا بهرنۍ ژبې پر وړاندې بېخبناي يا دننۍ ژبه.

خو تر منځ يې يوازې دا توپير ټيکاو نه لري چې سوسور ژبنی غږيز يوون(واحد)، ((نښه)) بولي او چومسکي يې ((سېمبول))، تر ټولو بنسټيز توپير داچې سوسور دواړې بڼې ((langue/ parole)) تر يوه غونډنوم((ژبې langage)) لاندې راولي، او چومسکي بهرنۍ يا مخبنايي ژبه د دننۍ يا بېخبنايي ژبې زېږنده راښيي.

د چومسکي له ليدتوگې سره سم دغه  سېستم (ژبه) هر وگړی په ټولنه کې په منځنه توگه له زېږونه تر پېنځکلنۍ پورې له مور، تيمور او نورو څخه د اورېدو او پېښو له لارې نا سيده اونااگاها نه زده کوي. مانا داچې ژبه يوه تړ وني، ورهڼيزه (کسبي) وسيله او ټولنيزه پديده ده   هر انسان خپله مورنۍ(لومړنۍ) ژبه له خپل انساني چاپېرياله زده کوي او يوازې په انسانانو پورې اړه لري.

د سوسور(۱۸-۲۱) د دې ليدتوگې له مخې چې د يوه ځانگړي سېستم په توگه را پېژندلې انساني ژبه دوبله پوهاوي اوخبراوي (مخابرې) په چار ودنده کې يو شمېر نورې وزلې وسيلې،  د زړو پوځي(اورلمبې، هېندارې يا آينۀ برقی) رانيولې، تر بېلابېلو ليکني سېستمونو، تېلگرافي(مورز) ابېڅې، ترافيکي څراغونو، نغو تژبې (sign language او پژژبې (body language پورې) په نښپوهنه (semio- logy) کې راځي

نغوتژبه (sign language) او پژ ژبه (body language  سره په خپلو منځوکې پوره توپير لري. دلومړۍ رغنده توکي (نغوتې اشارې) څه ناڅه تړوني ټاکلې او پر لغښتې بڼه لري او ددې بلې(پژژبې) دا که څه هم له ورته پژني (بدني) خوځښتونو، لکه دلاس،گوتو،سر، سترگو،تندي، اوږو، خولې، شونډواو نورو هغو څخه گټه اخلي، خو کوم تړوني يا ټاکلې بڼه يې نه لري. هسې خو انسا نانو،ان د را پېژ ندلې (سېستماتيکې) ژبې تر رامنځته کولو،زرگونه زرگونه کاله پخوا دغه  دواړه ډوله ((ژبې)) دخپلمنځي اړيکود ټينگولو لپاره پرکاراچولې چې هرگوره وارله مخه او راروسته هممهاله دژويو په پېښو له هسې جړوپړو چغو پغوهم کاراخېست  په تېره دواټن د لرېوالي او تيارې له کبله.

نن سبا ژبه د(نښو) د سېستم پرځای د(سېمبولونو) سېستم ځکه بولي چې نښه يکې يو جاج يا مانا ښندي او سېمبول تر يوه جاج يا مانا څو جاجونه او ماناوې را نغښتلای شي. سوسور او رغښتي (سترکچرالېستي)  پليوني يې د هر ژبني توک څو مانيزوالی(polysemy) او هممانيزوالی(synonymy) ردوي او زياتره پردې  ټينگار لري چې خبره يو پريوده، نه يو توک تريوې زياتې ماناوې ښندلای شي او نه څو توکه يوه مانا په گډه رانغښتلای شي.

داهم بايد وويل شي چې خبراويزو او پوهاويزو وزلو وسيلو نن سبا د اوريزو، وينيزو(ويدويي) رسنيو په بڼه د ړندو کڼو او نوروکمتوانو (معيوبونو او معلو لينو) لپاره لا پسې پراختيا او پرمختيا موندلې ده.

هرگوره، د دود له مخې دغو  بېلابېلو اړيکيزو (ارتبا طي)، پوهاويزو اوخبراويزو اوزارو وسيلو ته کټ مټ، لکه د ژويو د هغو غوندې ژبه وايو،اوهمداراز هنر، په تېره موسيقي او ان  پيسې  هم(( نړيواله ژبه)) بولو،چې يوازې په اړ يکيزو وسيلو کې راځي، نه په پوهاويزواوخبراويزوهغوکې! 

دا توپير ړومبی ځل د نوې ژبپوهنې د پلار په توگه هماغه سوېسي (فرديناند دې  سوسور) د شلمې پېړۍ په لومړيوکې رابرسېره کړ او نيمه پېړۍ راروسته امريکا يي فيلسوف او ريا ضيپوه ژبپوهاند (نووم چومسکي) پکې هماغسې  بشپړوالی اوکره والی راوړ، لکه مارکس چې دهېگل په دايلکتيک کې راوړ، په بله وينا، د هغه نسکور دا يلکتيک يې نېغ پر پښو ودراوه او تر هرڅه له مخه يې ((نښه)) پر سېمبول وروا ړوله.

سوسور(۱۸۵۷-۱۹۱۳) ژبه((langage)) پر دوو برخو يا بڼو ووېشله:((ذهني)) بڼه((langue))چې((ثابته)) او((فردي)) ده او وينايا غږېدا ((parole )) چې ((بې ټيکاوه)) او ((ټولنيزه)) ده (۱۶-۱۱). چومسکي(۱۹۲۸زوکړه) بيا تر هرڅه له مخه دواړې بڼې د ((يوې ژبې)) رغنده ټوکه(متشکله اجزأ) نه، بلکې((دويمه بڼه)) د ((لو مړۍ بڼې)) زېږنده وبلله.

پاسنيوجوړه نومونو ته چومسکي او پليونو د بېلابېلو گو ټپېرو (زاو يو)  له مخې پراختيا ورکړه او په څو څو نومونو يا ستاينومونو يې ونومولې، لکه: دننۍ- دبا ندېنۍ، آره- څېر مه، بېخبنا يي- مخبنايي، پټتوانه- کړنتوانه (بالقوه- بالفعله)، توا نيزه- کړنيزه، ډېر توانه- کمتوانه يا نامحدوده- محدوده، ،نا نگېر وړه- نگېر وړه، ما نيزه- جو ليزه يا مجرده صوري.( چومسکي-درزي۴۸- ۵۱؛ باطنی: ۱۳۸۵،۱۳۴-۱۴۲؛ يمين:۱۳۶۵، ۹۹-۱۰۰).

 د سوسور په خبره يو ژبنۍ نښه يا پيلامه، لکه ليکپاڼه دوه سره نه بېلېدونکي مخونه لري، يو مخ يې غږيز يوون (واحد)  يا ويی دی او بل يې منځپانگه يا  مانا. ده پخپله لومړي ښووند (دال) Signifiant وباله او دويم ښوولی (مدلول)signifé     چې انگرېزي جوړه يېsignificant-significat  راځي او جرمني هغه يې .Signifikant - Signifikat. 

ژبه د چومسکي() پر وړاندې له آره هماغه ده چې اړوند ويونکي يې په وړکينه کې له نورو څخه د پېښوله لارې نا اگاهانه زده کړې او دسېمبولونو(وييو، غونډو او غونډلو او بيايې دويو (قاعدو) د يوې پرلغښتې ټولگې((سېستم)) په توگه په خپل ذهن کې زېرمه کړې وي. نو همدغه سېستم  يې چې ترڅوکاروني(عملي) ډگر(وينا، ليک) ته راوړی نه وي، يو نانگېروړ(نامحسوس) ذهني او مجرد شتون لري اوآره او رښتينې ژبه همداده.  

ويناييزه يا کړنيزه، په نورو ټکو، جوليزه او نگېروړه(محسوسه) ژبه بيا د هماغې آرې ذهني ژبې زېږنده گرځي.

داچې کله کله  ژبه په مجازي  ډول له((اند)) سره هممانيزه کاروو، نااگاهانه يې له ذهن سره تړاو ورزبادوو. لکه چې وايو: زه اودی سره په ژبه نه پوهېږو، موږ سره يوه گډه ژبه نه لرو...

د سوسور دا خبره چې د دغو نښو د داړو اړخو(دال و مدلول) تر منځ تړاو(دلالت)  تړوني (قراردادي) ، په بله وينا،   په هره ژبه کې د نښې يا سېمبول ارزښت يا مانا او چار د اړوندې ټولنې له خوا ټاکل شوی، او د اورېدونکي له گوټپېره intuition ورسره په څېرمه توگه مانيز او جو ليز بلون تداعي(association) رانغاړي، هغه هم را روسته رغښتوالو، په تېره د بلوم فيلد(باطنی هماغه ۸۵-۸۳) په مخکښۍ امر يکايي هغو دغه ((بلون)) او ((در ک)) چې سوسور څه ناڅه پاموړ باله، گړ سره له پامه وغورځاوه.

د ژبې غبرگ سکښت او شننه

د سوسور او پليونو رغښتوالو د ژبپوهنيزو ټوليو(کتېگوريو) او جاجونو (مفا هيمو) په لړکې د ژبې دوه گونی سکښت(تقطيع)  اوغبرگونې شننه (تجزيه) ده چې په دې لړکې يي امريکايي رغښتوالو را روسته روسته پرهمدغه غبرگ سکښت او دوه اړخيزه شننه بسنه کړې ده. ځکه، لکه چې وويل شول، دوی د ژبې او وينا تر منځ بېلاو ته غاړه نه ږدي، په نورو ټکو، تش همدې وييزې- اوريزې ژبنۍ بڼې ته ((ژبه)) وايي. 

 په دې ډول څه چې امريکايي رغښتوالو ته د ژبې د لومړنيو توکو په توگه ارز ښتمن دي، هماغه غونډلې دي چې په کړنيزه بڼه په گړهارکې کارول شوې او په يوه ډول کښل شوې يا ثبت شوې اوسي. او له همدې لامله تل  خپلې خبرې پرگړني زنځير راڅرخوي. دوی پردې گروهه ټينگ و ترينگ ولاړ دي چې غونډله يا دگړني زنځير هره کړۍ يا ټوټه تر هغې  پرکوشنيو توکو شنل کېدای شي ، ترڅو په پای کې داسې يوونونه (واحدونه) لاسته راشي چې نوردشننې وړنه وي، په نورو ټکو، که نور يې پسې وشنو، داسې توکي، يانې تش اوازونه (فونيمونه) پرلاس راځي چې د هغوی پر اند نه مانا لري اونه کوم پښوييز چار پرغاړه اخېستای شي.هسې خو داسې فونيمونه شته چې مورفيمي،ومورفو- فونيميکي او← مونيمي ارزښت لري.

هغوی  هرکوشنی مانيز يوون ياواحد (مورفيم) بللی چې پښتو انډول يې(گړ) او پارسي دا يې (واژ،تکواژ) او لا افغاني انډول يې (واژک) هم رادود شوي دي. (يمين:۱۳۹۰، ۵۵)

د سکالو په تړاو ((زه هره ورځ ښار ته ځم)) غونډله پړاو پر پړاو تر شننې لاندې نيسو، په لومړۍ شننه کې نه(۹) گړونه لاسته راځي چې په غږيزه ابېڅې داسې اوډنه او نو مېرنه(تشخيص) مومي:

zə-har-a-wraj-x̌ār-ta-j-ə-m

دغلته ليدل کېږي چې په نهه واړوگړونوکې يو هم د چار و مانا له پلوه نور شنل کېدای نه شي. هرگوره، ځينې گړونه پکې خپلواک يا ازاد او دوييونو(لېکزيمونو) انډول دي چې لېکزيکوگرافيکي يا قاموسي توکي  يې هم بولو ، لکه (زه، هر، ورځ، ښار)؛ يو پکې وييکي(ته) دی چې له خپلواکو وييونو سره يې په ملتياکې چارو مانا راڅرگندېدای شي، او نيم ازادگړ يې بللای شو؛ درېيمه ډله يې کورټ ناخپلواک دي، خو له پښوييز پلوه يو چار(نقش) ترسره کوي.

په دغه لړکې هرکوشنوټي گړ ته ځينې،لکه اندرې مارتېن (مونيم moneme) هم وايي(اولريښ۷۴) چې پښتو انډول يې (ماناگړ) يا(چارگړ) راتلای شي،لکه-a- ښځينه روستاړی يا پايله چې ناټيکنومځری ياابهامي ضمير(هر) يې پر(هره)اړو لی؛( j-) د(تلل) وسمهال بشپړاند(سوپلتيف) مونډ(اصل)او هممهاله ريښه ده؛(m-) بيا درې سره چاره پرغاړه لري، هم دکړ وسمهال راټاکي، هم لومړی وگړی (متکلم) ، هم يې گڼه(عدد)،په دې جاج چې دکړ ترسره کوونکی يوگړی(مفرد) دی؛(-ə-) دکړ ريښې( j-) او کړپايلې (-m) ترمنځ تړاو ټينگوي او تړخپلواک (thematic vowel) بلل کېږي.  هرگوره،زياتره رغښتوال بيا، لکه امريکايي هغه د يوه گړ دغه څو چاريزوالی له پامه غورځوي.(د لاپوهاوي لپاره: پښتوپښويه ۱۳۸۴ل. ۱۶۳ بېرته شاته